Hastalık Anksiyetesi Bozukluğu

Hastalık anksiyetesi bozukluğu (eski adıyla hipokondriazis); bedensel belirti olmadığı ya da çok hafif olduğu hâlde, kişinin ciddi bir hastalığı olduğuna ya da olacağına dair yoğun ve sürekli kaygı yaşamasıyla giden bir durumdur. Kişi ya sürekli sağlık kontrolü/güvence arar ya da tam tersine doktordan kaçınır. En az altı ay sürer ve tedavi edilebilir.

Hastalık anksiyetesi bozukluğu nedir?

Bu bozuklukta sorun, bedensel bir belirtinin şiddeti değil; hastalık kapma/olma korkusunun yoğunluğu ve sürekliliğidir. Küçük bedensel duyumlar (baş ağrısı, çarpıntı) ciddi bir hastalığın işareti gibi yorumlanır. Somatik belirti bozukluğundan farkı, burada bedensel belirtilerin az ya da yok olmasıdır; ön planda olan sağlık kaygısıdır.

Türleri / alt tipleri

• Bakım arayan (care-seeking) tip: Sık doktora gitme, tetkik ve güvence arama.
• Bakımdan kaçınan (care-avoidant) tip: Kötü bir haber alma korkusuyla doktordan/testlerden kaçınma.

Birçok kişide bu iki örüntü zaman içinde değişebilir.

Belirtileri nelerdir?

• Ciddi bir hastalığı olduğuna/olacağına dair sürekli kaygı
• Bedeni sık sık kontrol etme (nabız, cilt, şişlik vb.)
• Sürekli güvence arama ya da internetten hastalık araştırma
• Sağlıkla ilgili haberlerden kolayca tedirgin olma
• Ya çok sık doktora gitme ya da tümüyle kaçınma

Bu kaygı günlük yaşamı olumsuz etkiliyorsa değerlendirme önerilir.

Ne kadar yaygındır?

Sağlık kaygısı toplumda sık görülür; bazı kişilerde çocukluk ya da ergenlikte başlayabilir. Sıklıkla depresyon ve diğer anksiyete bozukluklarıyla birlikte bulunur.

Nedenleri ve risk faktörleri

Bozukluk biyolojik, psikolojik ve çevresel etkenlerin birleşimiyle gelişir. Risk faktörleri arasında geçmiş ciddi hastalık deneyimleri (kendisinde ya da yakınında), ailede sağlık kaygısı örüntüsü, çocukluk çağı olumsuz yaşantıları ve eşlik eden anksiyete/depresyon yer alır.

Tanı nasıl konur?

Tanı, ayrıntılı bir klinik görüşmeyle ve gerektiğinde tıbbi değerlendirmeyle birlikte konur; çünkü gerçek bir hastalığın dışlanması ile aşırı sağlık kaygısının ayırt edilmesi önemlidir. Sağlık kaygısını ölçen ölçekler (ör. SHAI) yardımcı olabilir ama tek başına tanı koydurmaz.

Nasıl tedavi edilir?

Hastalık anksiyetesi bozukluğunda en güçlü kanıta sahip tedavi bilişsel davranışçı terapidir (BDT); sağlık kaygısını, kontrol ve güvence arama davranışlarını azaltır. Gerektiğinde, özellikle eşlik eden depresyon/anksiyetede ilaç tedavisi de eklenebilir. Tedavinin amacı bedensel duyumları görmezden gelmek değil; onlarla ve sağlık kaygısıyla daha sağlıklı bir ilişki kurmaktır.

Kendinize destek olabilecek öneriler

Aşağıdaki öneriler profesyonel tedaviyi destekleyici olabilir; ancak tedavinin yerini tutmaz.

• Güvence ve kontrol arayışını azaltmak: Sürekli beden kontrolü ve "iyi miyim?" sorusu kaygıyı geçici azaltıp uzun vadede besler.
• İnternette hastalık araştırmasını sınırlamak
• Kaygıyla baş etme teknikleri ve düzenli yaşam.

Seyri ve iyileşme süreci

Tedavi edilmediğinde süreğenleşebilir ve yaşam kalitesini düşürüp gereksiz sağlık başvurularına yol açabilir. Ancak BDT ile çoğu kişide sağlık kaygısı ve buna bağlı davranışlar belirgin biçimde azalır.

Bir yakınınız hastalık kaygısı yaşıyorsa ne yapabilirsiniz?

Sürekli güvence vermenin kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede kaygıyı besleyebileceğini akılda tutmak önemlidir. Yakınınızı yargılamadan, tedavi edilebilir bir durum olduğunu hatırlatarak profesyonel yardıma yönlendirmek en faydalı tutumdur.

İlgili testler

Sağlık kaygısını değerlendirmek için bilimsel olarak doğrulanmış ölçekler (ör. Sağlık Anksiyetesi Envanteri – SHAI) kullanılabilir. Bu ölçekler tek başına tanı koydurmaz, değerlendirmeyi destekler.

Sık Sorulan Sorular

• Belirtilerim gerçek değil mi? Kaygınız ve bedensel duyumlarınız gerçektir. Bozukluk, ciddi hastalık korkusunun aşırı ve sürekli olmasıyla ilgilidir.
• Somatik belirti bozukluğundan farkı ne? Hastalık anksiyetesinde bedensel belirtiler az ya da yoktur; ön planda hastalık kapma korkusu vardır.
• Geçer mi? Evet. BDT ile çoğu kişide sağlık kaygısı belirgin biçimde azalır.
• Sürekli tetkik yaptırmam gerekir mi? Genellikle hayır; tekrarlayan tetkikler kaygıyı besleyebilir. Değerlendirmeyi bir hekimle planlamak daha yararlıdır.

Ne zaman bir uzmana başvurulmalı?

Ciddi hastalık korkusu yaşamınızı, işinizi veya ilişkilerinizi belirgin biçimde etkiliyorsa bir uzmana başvurmak doğru bir adımdır. Aklınıza kendinize zarar verme ya da intihar düşünceleri geliyorsa gecikmeden en yakın acil servise veya bir ruh sağlığı uzmanına başvurun.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için bir uzmana başvurun.

Kaynaklar

• Kikas K, ve ark. Illness Anxiety Disorder: A Review of the Current Literature. 2024.
• Newby JM, ve ark. DSM-5 illness anxiety disorder and somatic symptom disorder: comorbidity, correlates, and overlap. 2017.
• Scholten WD, ve ark. Recurrence of anxiety disorders. 2021.
• Remmerswaal KCP, ve ark. Risk factors of the course of anxiety disorders. 2023.
• Asselmann E, Beesdo-Baum K. Predictors of the Course of Anxiety Disorders. 2015.