Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB)

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), ağır bir travmatik olayın (kaza, saldırı, doğal afet, savaş, istismar gibi) ardından ortaya çıkan; olayın istem dışı yeniden yaşanması, hatırlatıcılardan kaçınma, düşünce ve duygudurumda olumsuz değişiklikler ile aşırı uyarılmışlıkla giden bir ruhsal hastalıktır. Belirtiler genellikle bir aydan uzun sürer ve yaşamı bozar. Uygun tedaviyle iyileşebilen bir durumdur.

Travma sonrası stres bozukluğu nedir?

TSSB, kişinin ölüm, ciddi yaralanma veya cinsel şiddet gibi bir travmayı yaşaması, tanık olması ya da yakınının başına geldiğini öğrenmesinin ardından gelişebilen bir tablodur. Güncel tanı sisteminde (DSM-5) travma ve stresle ilişkili bozukluklar arasında yer alır ve dört belirti kümesiyle tanımlanır. Herkeste görülmez; aynı olayı yaşayan kişilerin bir kısmında ortaya çıkar.

Türleri / alt tipleri

DSM-5 iki önemli alt tip tanımlar:

• Dissosiyatif alt tip: Belirtilere, kendine ya da çevreye yabancılaşma (depersonalizasyon/derealizasyon) eşlik eder.
• Okul öncesi alt tip: 6 yaş ve altındaki çocuklar için ayrı ölçütlerle tanımlanır.

Belirtileri nelerdir?

Belirtiler dört kümede toplanır:

• Yeniden yaşama: İstem dışı gelen anılar, kâbuslar, "flashback" (olayı yeniden yaşıyormuş gibi hissetme), hatırlatıcılara karşı yoğun tepki.
• Kaçınma: Olayı hatırlatan kişi, yer, düşünce ve duygulardan uzak durma.
• Düşünce ve duygudurumda olumsuz değişiklikler: Olumsuz inançlar, çarpık suçluluk/kendini suçlama, ilgi kaybı, kopukluk, olumlu duyguları yaşayamama, olayın bazı bölümlerini hatırlayamama.
• Aşırı uyarılmışlık: Sinirlilik, aşırı tetikte olma, kolay irkilme, uyku ve dikkat sorunları.

Bu belirtiler bir aydan uzun sürüyor ve günlük yaşamı zorlaştırıyorsa değerlendirme önerilir.

Ne kadar yaygındır?

Görülme sıklığı, yaşanan travmanın türüne ve kişiye göre değişir. Ağır bir travmanın ardından erişkinlerde TSSB sıklığı ilk ayda yaklaşık %27, üçüncü ayda ise yaklaşık %18 olarak bildirilmiştir; kendiliğinden iyileşmenin çoğu ilk üç ay içinde gerçekleşir. Kadınlarda erkeklere göre daha sık görülür ve ileri yaşlarda oran genellikle düşer.

Nedenleri ve risk faktörleri

TSSB'nin ön koşulu bir travmaya maruz kalmaktır; ancak travma yaşayan herkeste gelişmez. Riski artıran etkenler arasında kadın cinsiyet, travmanın şiddeti, birden çok travmaya maruz kalma, ailede psikiyatrik hastalık öyküsü, bedensel hastalıklar ve düşük sosyal destek yer alır. Güçlü bir sosyal destek ise koruyucu olabilir.

Tanı nasıl konur?

Tanı, ayrıntılı bir klinik görüşmeyle ve gerektiğinde yapılandırılmış değerlendirmeyle konur. Hekim; travma öyküsünü, dört belirti kümesini, süreyi ve işlevsellik üzerindeki etkiyi değerlendirir; ayrıca depresyon, anksiyete ve madde kullanımı gibi eşlik eden durumları gözden geçirir. PCL-5 gibi ölçekler tarama ve takip için yardımcıdır ama tek başına tanı koydurmaz.

Nasıl tedavi edilir?

TSSB tedavi edilebilir bir hastalıktır. En güçlü kanıta sahip yaklaşım travma odaklı psikoterapilerdir. Bunlar arasında travma odaklı bilişsel davranışçı terapi (BDT), bilişsel işleme terapisi (CPT), uzun süreli maruz bırakma (PE) ve EMDR yer alır. İlaç tedavisi (özellikle SSRI grubu antidepresanlar) bazı kişilerde belirtileri azaltır; etkisi psikoterapiye göre genellikle daha sınırlıdır ve gerektiğinde psikoterapiyle birlikte kullanılabilir. Tedavi kişiye özel planlanır.

Kendinize destek olabilecek öneriler

Aşağıdaki öneriler profesyonel tedaviyi destekleyici olabilir; ancak tedavinin yerini tutmaz.

• Güvenli bir rutin: Düzenli uyku, beslenme ve günlük düzen kendini toparlamayı destekler.
• Sosyal destek: Güvendiğiniz kişilerle bağ kurmak iyileşmeye olumlu katkı sağlar.
• Alkol ve maddeden kaçınmak: Bunlar kısa vadede rahatlatıcı görünse de belirtileri kötüleştirir.
• Nefes ve gevşeme teknikleri: Aşırı uyarılmışlığı ve gerginliği yatıştırmaya yardımcı olabilir.

Belirtiler sürüyorsa profesyonel değerlendirme ertelenmemelidir.

Seyri ve iyileşme süreci

Travmanın ardından belirtilerin bir bölümü ilk haftalarda kendiliğinden geriler; kişilerin önemli bir kısmı ilk üç ay içinde toparlanır. Bir bölümünde ise belirtiler sürer ve tedavi gerektirir. Travma odaklı psikoterapilerle çoğu kişide belirgin ve kalıcı iyileşme sağlanabilir.

Bir yakınınız travma sonrası stres yaşıyorsa ne yapabilirsiniz?

Yakınınıza sabırlı ve anlayışlı yaklaşmak, onu konuşmaya zorlamadan güvende hissettirmek ve profesyonel yardıma yönlendirmek en faydalı tutumdur. Sosyal destek, iyileşme sürecini olumlu etkiler. Yakınınızda intihar ya da kendine zarar verme düşünceleri varsa bunu ciddiye alın ve gecikmeden bir ruh sağlığı uzmanına veya acil servise başvurun.

İlgili testler

TSSB belirtilerini taramak ve tedavi yanıtını izlemek için bilimsel olarak doğrulanmış ölçekler (ör. PCL-5) kullanılır. Bu ölçekler tek başına tanı koydurmaz, tanıyı ve takibi destekler.

Sık Sorulan Sorular

• Travma yaşayan herkeste TSSB gelişir mi? Hayır. Travma yaşayanların bir kısmında gelişir; birçok kişi zamanla ve sosyal destekle kendiliğinden toparlanır.
• TSSB geçer mi? Evet. Travma odaklı psikoterapilerle çoğu kişide belirgin ve kalıcı iyileşme sağlanabilir.
• Olayı konuşmak/anlatmak şart mı? Travma odaklı terapiler güvenli ve kademeli biçimde, terapistle birlikte yürütülür; süreç kişinin hazır oluşuna göre ilerler.
• İlaç gerekir mi? Öncelikli tedavi travma odaklı psikoterapidir; ilaç bazı kişilerde, özellikle eşlik eden depresyon/anksiyetede yardımcı olabilir. Karar hekimle birlikte verilir.

Ne zaman bir psikiyatriste başvurulmalı?

Travmanın ardından belirtiler bir aydan uzun sürüyor, günlük yaşamınızı, işinizi veya ilişkilerinizi etkiliyorsa bir uzmana başvurmak doğru bir adımdır. Şu durumlar acildir ve gecikmeden değerlendirme gerektirir: kendine zarar verme veya intihar düşünceleri, gerçeklikle bağın koptuğu belirtiler, işlevselliğin ileri derecede çökmesi veya madde kullanımıyla ilişkili sorunlar. Aklınıza kendinize zarar verme ya da intihar düşünceleri geliyorsa en yakın acil servise veya bir ruh sağlığı uzmanına hemen başvurun.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için bir uzmana başvurun.

Kaynaklar

• Bisson JI, Olff M. Prevention and treatment of PTSD: the current evidence base. Eur J Psychotraumatol. 2021;12.
• Mavranezouli I, ve ark. Psychological treatments for post-traumatic stress disorder in adults: a network meta-analysis. Psychol Med. 2020;50:542–555.
• Lewis C, ve ark. Psychological therapies for PTSD in adults: systematic review and meta-analysis. Eur J Psychotraumatol. 2020;11.
• Diamond PR, ve ark. Change in prevalence of PTSD in the two years following trauma: a meta-analytic study. Eur J Psychotraumatol. 2022;13.
• Tortella-Feliu M, ve ark. Risk factors for posttraumatic stress disorder: an umbrella review. Neurosci Biobehav Rev. 2019.
• Weathers FW. DSM-5 Diagnostic Criteria for PTSD. 2018.
• Friedman MJ. Finalizing PTSD in DSM-5. J Trauma Stress. 2013;26:548–556.